Anderen wilden ondanks alles wanhopig terugkeren – om familie te vinden, om opnieuw te beginnen.
Kapitein Hayes riep een bijeenkomst bijeen op het kampplein. Hij stond op een platform, de zon brandde fel boven hem en zijn uniform vertoonde donkere zweetvlekken.
De vrouwen stonden in formatie te wachten.
‘De oorlog is voorbij,’ zei hij, en de tolk vertaalde zijn woorden in het Duits. ‘Jullie zullen de komende maanden gerepatrieerd worden. Dat proces zal tijd in beslag nemen. Tot die tijd gaan de kampactiviteiten gewoon door.’
Hij pauzeerde even en keek uit over de verzamelde vrouwen.
“Ik wil dat je iets goed begrijpt. Als je terug bent in Duitsland, zul je mensen vertellen over je tijd hier. Sommigen zullen je niet geloven. Sommigen zullen zeggen dat je liegt of dat je gehersenspoeld bent. Maar ik wil dat je hoe dan ook de waarheid vertelt.”
De vrouwen luisterden zwijgend.
« Vertel ze dat zwarte soldaten jullie bewaakten en jullie geen kwaad deden. Vertel ze dat Amerika, ondanks al zijn tekortkomingen – en God weet dat we er veel hebben – er toch voor koos om jullie met de meest elementaire menselijke waardigheid te behandelen. Vertel ze dat de ideologie die jullie hierheen bracht, gebouwd was op leugens. Vertel ze dat verschillende rassen samen kunnen leven, samenwerken en zelfs samen muziek kunnen maken. »
Zijn stem werd krachtiger.
“Uw regering heeft geprobeerd hele volkeren uit te roeien. Miljoenen doden in kampen, gaskamers en massagraven. Dat is wat er gebeurt als je gelooft dat sommige mensen minderwaardig zijn. Dat is wat er gebeurt als je haat het beleid laat bepalen.”
De stilte was absoluut.
Zelfs de vogels lijken te zijn gestopt met zingen.
“We sturen jullie naar huis om de wereld opnieuw op te bouwen. Bouw niet dezelfde wereld opnieuw op. Bouw iets beters. Bouw iets dat de menselijkheid in ieder mens erkent, ongeacht huidskleur, religie of afkomst. Dat is de enige manier waarop dit alles ertoe doet. Dat is de enige manier waarop die miljoenen niet voor niets zijn gestorven.”
Kapitein Hayes stapte van het platform af.
De vergadering werd ontbonden.
Die avond zocht Greta sergeant Wilson op. Ze trof hem aan onder hun gebruikelijke dennenboom, rokend een sigaret, terwijl hij naar de vuurvliegjes keek die aan hun avonddans begonnen.
‘Ik moet je iets vertellen,’ zei ze in zorgvuldig Engels.
Hij gebaarde naar de bank.
Ze zat daar, zoekend naar de juiste woorden.
“Toen ik in Duitsland was, wist ik wel iets van de kampen. Niet alles, maar toch wel het een en ander. Ik wist dat Joden werden weggevoerd. Ik wist dat ze niet meer terug zouden komen. Ik zei tegen mezelf dat het me niet aanging. Ik zei tegen mezelf dat de regering vast wel redenen had. Ik heb mezelf allerlei leugens verteld om de waarheid niet onder ogen te hoeven zien.”
Ze hield even stil, de tranen begonnen te stromen.
“En ik geloofde wat ze over zwarte mensen zeiden. Ik geloofde dat je minderwaardig was, gevaarlijk, niet volledig menselijk. Ik geloofde dit gemakkelijk, omdat het me een gevoel van superioriteit gaf. Omdat het me iemand gaf om op neer te kijken.”
Wilson luisterde, zijn gezicht ondoorgrondelijk.
“Ik kan niet ongedaan maken wat ik geloofde. Ik kan niet ongedaan maken wat mijn land heeft gedaan. Maar ik wil dat jullie weten dat ik het nu zie. Ik zie wie we waren, wie ik was. En ik schaam me er meer voor dan ik in woorden kan uitdrukken.”
De stilte duurde voort.
Een vuurvliegje landde op de bank tussen hen in, liet zijn koude licht pulseren en vloog vervolgens weg in de duisternis.
‘Haat is makkelijk,’ zei Wilson uiteindelijk. ‘Het is de meest luie emotie die er is. Je wijst gewoon naar iemand die anders is en geeft diegene de schuld van alles wat er misgaat in je leven.’
Je hoeft niet na te denken. Je hoeft geen vragen te stellen. Je hoeft niet naar je eigen tekortkomingen te kijken.
Hij nam een trekje van zijn sigaret, de gloed laaide nog na.
“Liefde is moeilijker. Respect is moeilijker. De menselijkheid in iedereen zien, zelfs in mensen die er niet zoals jij uitzien. Dat vergt inspanning. Dat vergt moed.”
‘Vergeef je me?’ vroeg Greta, haar stem nauwelijks meer dan een fluistering.
Wilson keek haar recht in de ogen.
“Dat is niet aan mij om te beslissen. De mensen die in die kampen zijn omgekomen, degenen die onder uw regering hebben geleden, van hen moet u vergeving vragen. En de meesten van hen zijn er niet meer.”
“Wat moet ik dan doen?”
“Je leeft anders. Je geeft anders les. Als je thuiskomt en mensen beginnen te praten over de oude gewoonten, de oude overtuigingen, dan spreek je je uit. Je zegt nee. Je zegt: ‘Ik heb een andere manier gezien en die is beter.’ Je wordt het soort persoon dat Joden op zolder zou hebben verborgen in plaats van te doen alsof ze het niet merkte.”
Hij stond op om te vertrekken, maar aarzelde toen.
“Je vroeg me ooit waarom we je niet gewoon laten lijden. Dat komt omdat we geloven dat mensen kunnen veranderen. We geloven dat je kunt leren. We geloven dat er zelfs na alles nog een kans is om iets beters op te bouwen. Begrijp ons goed.”
De repatriëring begon in oktober. Groepen vrouwen werden geregistreerd, kregen de benodigde papieren en werden in vrachtwagens geladen die terug naar New Orleans reden, waarna ze op schepen naar Europa werden gezet.
De groep van Greta stond gepland voor begin november.
De laatste dagen in Kamp Concordia voelden vreemd aan. Vrouwen dwaalden over het terrein en probeerden het uit hun hoofd te leren, beseffend dat ze op het punt stonden de veiligheid te verlaten voor chaos.
Duitsland was een verwoeste natie, bezet door buitenlandse mogendheden. De steden lagen in puin, de economie was ingestort en de toekomst onzeker.
Op de laatste avond verzamelden veel bewakers en gevangenen zich op het kampplein. Er was geen officiële ceremonie, alleen mensen die afscheid namen.
Sommige vrouwen schudden de hand van hun bewakers. Een paar omhelsden elkaar, de meesten knikten simpelweg, waarmee ze erkenden wat er tussen hen was gebeurd.
Lisa Mueller liep naar soldaat Marcus Brown, de man die haar honkbal had leren spelen. Ze had genoeg Engels geleerd om te zeggen: « Dank u wel voor uw vriendelijkheid. »
Hij glimlachte.
“Zorg goed voor jezelf daar. Bouw iets moois op.”
Greta vond sergeant Wilson nog een laatste keer. Ze stonden onder de dennenboom waar ze zo vaak met elkaar hadden gepraat. Vuurvliegjes begonnen te dansen. De avond in Louisiana kleurde zacht en paars.
‘Ik zal deze plek onthouden,’ zei ze. ‘Ik zal onthouden wat je me hebt geleerd.’
‘Onthoud wat je hebt geleerd,’ corrigeerde hij zachtjes. ‘Ik heb alleen maar toegekeken terwijl je het zelf uitzocht.’
“Zult u mij herinneren?”
Hij heeft hierover nagedacht.
“Ik zal onthouden dat mensen kunnen veranderen. Dat er zelfs na alles nog hoop is. Dat is wat ik met me meedraag.”
Ze schudden elkaar formeel de hand, een gebaar dat ondanks zijn eenvoud meer gewicht in de schaal legde.
De volgende ochtend arriveerden de vrachtwagens nog voor zonsopgang. De vrouwen laadden hun schaarse bezittingen in: wat kleding, brieven van thuis en dagboeken vol observaties die een jaar eerder ondenkbaar zouden zijn geweest.
Ze verlieten het kamp, liepen langs de wachttorens en langs de prikkeldraadversperringen die hen hadden tegengehouden.
Kapitein Hayes stond bij de poorten en bracht een saluut aan de voorbijgangers – een klein gebaar, maar een teken van groot respect, zelfs jegens verslagen vijanden.
Het schip terug naar Europa vervoerde 600 Duitse PS-mannen en -vrouwen uit verschillende kampen.
Tijdens de overtocht vertelden ze verhalen, vergeleken ze ervaringen en probeerden ze zich voor te bereiden op wat hen te wachten stond.
Sommige mannen hadden in kampen gezeten waar brutaliteit aan de orde van de dag was, waar bewakers wreed waren en waar de omstandigheden zwaar waren.
Ze waren verbitterd, onveranderd en klaar om de oude ideologie zo snel mogelijk nieuw leven in te blazen.
Maar de vrouwen uit Camp Concordia vertelden andere verhalen. Verhalen over zwarte soldaten die hen met waardigheid hadden behandeld. Verhalen over eten, onderdak en respect. Verhalen over de ontdekking dat alles wat hen was geleerd een leugen was.
Sommige mannen geloofden hen niet, noemden hen verraders, gehersenspoelden, zwakkelingen, maar anderen luisterden aandachtig, nadenkend, en begonnen wellicht zelf ook hun mening te herzien.
Greta stond aan de reling van het schip terwijl de Franse kust in zicht kwam, grijs en koud onder de novemberhemel.
Naast haar stond Lisa Mueller te rillen in haar dunne jas.
‘Ben je bang?’ vroeg Lisa.
“Ja, maar niet voor datgene waar ik eerst bang voor was.”
« Wat bedoel je? »
Greta zag de kustlijn steeds dichterbij komen.
“Vroeger was ik bang voor straf, voor lijden, voor de dood. Nu ben ik bang dat ik niet sterk genoeg zal zijn om anders te leven, dat ik naar huis ga en de oude gewoonten makkelijker zullen zijn, en dat ik daarin terugval.”
‘Dan helpen we elkaar,’ zei Lisa. ‘We halen herinneringen op. We herinneren elkaar aan wat we geleerd hebben.’
Het schip meerde aan in Sherborg, dezelfde haven waar hun reis was begonnen, maar ze waren nu andere vrouwen.
Ze waren een oceaan overgestoken, hadden geleefd tussen mensen die ze hadden leren vrezen en haten, en hadden geleerd dat de mensheid zelfs de ergste ideologie kon overleven.
In de jaren na de oorlog werd Greta Hoffman lerares in Hamburg. Ze gaf geschiedenisles, maar niet de afgezwakte versie. Ze vertelde over de concentratiekampen, over de oorlogsmisdaden, over wat er gebeurt als haat beleid wordt.
En ze vertelde haar studenten over Louisiana, over zwarte soldaten die met waardigheid Duitse krijgsgevangenen bewaakten, en over de les dat ras niets betekende in vergelijking met karakter.
Sommige ouders klaagden, sommigen noemden haar een verrader, maar anderen luisterden.
En langzaam maar zeker begon de volgende generatie andere lessen te leren dan hun ouders.
Lisa Mueller trouwde met een Amerikaanse soldaat die ze tijdens de bezetting had ontmoet en verhuisde naar Georgia. Ze woonde drie straten verderop van het gezin van sergeant James Wilson.
Hun kinderen speelden samen.
Toen oude buren in Duitsland haar schreven met de vraag hoe ze tussen zwarte mensen kon leven, schreef ze terug: « Omdat het gewoon mensen zijn. Omdat alles wat ons geleerd is een leugen was. Omdat er geen superieur ras bestaat, er is alleen het menselijk ras. »
Kapitein Robert Hayes bleef in het leger dienen, vocht mee in de Koreaanse oorlog en ging uiteindelijk met pensioen als kolonel.
Hij heeft nooit in het openbaar gesproken over de tijd dat hij het bevel voerde over de P-kampen.
Maar hij bewaarde brieven van enkele Duitse vrouwen – brieven waarin ze hem bedankten, brieven waarin ze hun nieuwe leven beschreven, brieven die bewezen dat mensen konden veranderen.
Sergeant Wilson keerde terug naar Georgia en werd eerst leraar, vervolgens schoolhoofd en daarna burgerrechtenactivist in de jaren zestig.
Toen hem werd gevraagd wat hem het geloof gaf dat harten konden veranderen, dat racisme overwonnen kon worden, vertelde hij het verhaal van Duitse vrouwen in een kamp in Louisiana die leerden voorbij de propaganda te kijken en de menselijkheid te zien.
Wat er in kamp Concordia en soortgelijke plaatsen gebeurde, was decennialang niet algemeen bekend.
Het paste niet in de gangbare verhalen. Het was te complex, te genuanceerd, te zeer in strijd met simpele verhalen over goed versus kwaad.
Maar het was echt.
Duitse gevangenen, waaronder vrouwen, werden tijdens de laatste oorlogsjaren in kampen in heel Amerika vastgehouden.
Veel van deze forten werden bewaakt door zwarte soldaten, met name in het Zuiden, waar rassenscheiding betekende dat zwarte troepen vaak taken kregen toegewezen die witte commandanten minder belangrijk vonden.
En die ontmoetingen tussen vrouwen aan wie was geleerd dat zwarte mensen minderwaardig waren en soldaten die hen desondanks waardigheid betoonden, vormden een klein onderdeel van de denazificatie.
Niet het officiële programma met lezingen en films, maar iets persoonlijkers.
De simpele ervaring dat je diepste vooroordelen worden tegengesproken door de dagelijkse realiteit.
Historici merkten later op dat Duitse PS-leden die in Amerika waren gestationeerd, met complexe inzichten naar huis terugkeerden. Ze hadden een land gezien dat tegelijkertijd racistisch was – de Jim Crow-wetten waren nog volop van kracht – en rechtvaardiger dan nazi-Duitsland.
Ze hadden de tegenstrijdigheid ervaren van zwarte soldaten die een natie dienden die hen onderdrukte, maar toch eer boven wraak verkozen.
Deze ervaringen maakten niet meteen antiracisten, maar ze zaaiden wel twijfel over totalitaire ideologieën.
